WAT IS EEN ZONSVERDUISTERING
WAT IS EEN ZONSVERDUISTERING |
|
Men spreekt van een eclips of verduistering als een hemellichaam een ander verduistert, zij het door er schijnbaar voor te schuiven, zij het door er haar schaduw op te werpen.De bekendste, en tevens meest spectaculaire soort verduisteringen, zijn de zons- en maansverduisteringen.
Bij een maansverduistering komt de maan in de schaduwkegel van de aarde terecht, waardoor ze dus geen licht meer ontvangt van de zon, en dus donker wordt, vaak dieprood. Maansverduisteringen komen zowat om het jaar voor, en zijn vaak over grote delen van de aarde waarneembaar.
Een nog veel spectaculairdere soort van eclips is de zonsverduistering, waarbij de maan voor de zon schuift, en aldus de zonneschijf gedeeltelijk of volledig bedekt. Het is zo'n verduistering dat we op 11 augustus 1999 mochten aanschouwen.
De verduisterde maan.
Schema van een maansverduistering.
Schema van een zonsverduistering.
Een zonne-eclips is wellicht de meest spectaculaire sterrenkundige gebeurtenis die een mens kan meemaken. Stilaan schuift de maan voor de zonneschijf, waardoor een bevreemdende zonnesikkel aan de hemel prijkt. Bij een totale zonsverduistering bedekt de maan zelfs gedurende enkele minuten de volledige zonneschijf, en tijdens die totaliteit krijgen we even de ragfijn gestructureerde kleurrijke buitenregionen van de zon te zien, die anders nooit waarneembaar zijn. Allerlei randverschijnselen maken de enkele minuten totaliteit tot een bevreemdende, haast magische ervaring.
In tegenstelling tot maansverduisteringen zijn zonsverduisteringen slechts erg plaatselijk zichtbaar op de aardbol. Over een strook van enkele duizenden kilometer breed kan men een gedeeltelijke zonne-eclips waarnemen, en het is slechts binnen een strook van enkele tientallen kilometer breed dat er iets te zien is van de zo gegeerde totaliteit. De kans dat een gegeven plaats binnen deze smalle strook ligt, is erg klein. Daarom is een zonsverduistering in onze streken zo zeldzaam. In Belgie was de vorige totale zonne-eclips in 1433 ... Gemiddeld is de wachttijd op een gegeven plek zo'n 370 jaar.
Een gedeeltelijke zonsverduistering
De totaliteit bij een totale zonsverduisteringZowat eenmaal per jaar is er ergens op aarde een totale zonsverduistering zichtbaar, vaak echter in nogal moeilijk bereikbare gebieden. Het spektakel van een zonsverduistering zorgt keer op keer voor heuse volksverhuizingen, zowel van professionele en amateur-astronomen als van nieuwsgierigen. Dit zal in het dichtbevolkte West-Europa niet anders zijn ...
De aarde legt in een jaar een omloop om de zon af. Vanop aarde zien we dus de zon doorheen het jaar bewegen tussen de sterren aan de hemelbol. Uiteraard zijn de sterren hierbij niet zichtbaar, daar ze overstraald worden door de zon, maar hieronder is deze jaarlijkse tocht van de zon tussen de sterren weergegeven.In 28 dagen draait de maan om de aarde. Dag na dag zien we de maan danook tussen de sterren verschuiven. Hierbij verandert ook de belichting van de maanbol door de zon. Dit zijn de schijngestalten: de nieuwe (onzichtbare) maan wordt een maansikkeltje aan de avondhemel, die groeit tot een halve maan (eerste kwartier), om vervolgens verder te groeien tot een volle maan. De volle maan komt op wanneer de zon ondergaat, en vice-versa. Nadat de maan vol is geweest, begint de schijngestalte weer af te nemen, en na een week is het laatste kwartier slechts in het tweede deel van de nacht, alsook de voormiddag zichtbaar. Enkele dagen voor nieuwe maan komt een fijne maansikkel enkele uren voor de zon op.
De baan die de maan tussen de sterren volgt ligt in de buurt van die van de zon, maar ze lopen niet helemaal samen. De maan kruist slechts tweemaal per maand de zonne-baan. Er is heel wat geluk nodig opdat de zon zich op dat moment exact op die plaats zou bevinden. Dat maakt zonsverduisteringen, en vooral totale, zo zeldzaam.
Een merkwaardig toeval wil dat, vanop aarde gezien, de zon- en maanschijfbijna exact even groot zijn. Dit maakt dat, als de maanschijf dezonneschijf bedekt, deze bedekking van zeer korte duur is, gezien beidehemellichamen ondertussen gewoon verdergaan op hun baan. Als positief nevenverschijnsel geeft dit wel dat, als de maan de zon volledig bedekt, de buitenregionen van de zon (de chromosfeer en de corona, haar "dampkring") in hun volledigheid waarneembaar zijn.
Soms hebben we iets minder veel geluk: de afstanden aarde-maan en aarde-zon varieren een beetje, en als de eerste wat groter is en de andere wat kleiner, is de schijnbare grootte van de maan wat kleiner dan die van de zon, en kan de maan de zon niet volledig bedekken. We krijgen dan een ringvormige eclips, die ons net als een gedeeltelijke geen zicht geeft op de chromosfeer en de corona. De verduistering van 11 augustus 1999 was wel degelijk totaal, en niet ringvormig.
Een ringvormige zonsverduistering
De afstand aarde-maan
Bekijken we het geheel eens vanuit een ander standpunt. De maan wordt langs een kant belicht door de zon, en werpt dus achter zich een schaduw. Deze schaduw valt in het geval van een zonsverduistering op aarde. Hierbij kunnen we de kern van de schaduw onderscheiden, waarin geen zonlicht het aardoppervlak kan bereiken, met daarrond de veel grotere bijschaduw, waar slechts een deel van het zonlicht de aarde bereikt.
Schema van een ringvormige zonsverduisteringIn de praktijk is de kernschaduw op het aardoppervlak een vlek van enkele tientallen kilometers diameter, met daarrond een bijschaduw van enkele duizenden kilometers, die minder sterk wordt naarmate men zich van de kerschaduw verwijdert. Enkel als men zich in de kernschaduw bevindt, kan men een totale zonsverduistering waarnemen, mensen in de bijschaduw zien een gedeeltelijke.
Gezien de maan ondertussen verder rond de aarde draait, beweegt haar schaduw aan enkele duizenden kilometer per uur over het aardoppervlak, waardoor de eclips in een smalle strook op aarde zichtbaar is.
Commentaar over Urania Online is welkom bij
webmaster@urania.be.
Laatste aanpassing aan deze bladzijde: 17 juni 2001.
