Exoplaneten

8 onmisbare weetjes over exoplaneten

Exoplaneten, of ook extra solaire planeten genoemd, doen ons dromen. We verbeelden ons al langer planeten in een ander zonnestelsel buiten onze eigen zon. Toch konden we ze nauwelijks waarnemen. Dankzij de technologische innovaties aan de telescopen en de detectieapparatuur die steeds fijngevoeliger wordt, speuren astronomen de laatste decennia ver buiten ons zonnestelsel naar buitenaardse planeten. Al dan niet met buitenaards leven. We ontdekken nu aan de lopende band nieuwe planeten buiten ons zonnestelsel. Soms heel dichtbij de ster die ze omwentelen. Soms ver van hun moederster. Meestal met vreemde en bizarre kenmerken. Ondertussen zijn er 3.498 exoplaneten ontdekt en zijn er 4.496 kandidaat exoplaneten. En volgens astronomen zijn er nog miljarden te ontdekken! 

 

1. De eerste exoplaneet is ontdekt in 1995

In het sterrenbeeld Pegasus bevindt zich een zwakke ster, 51 Pegasi. Met behulp van hoge-resolutie spectroscopie vonden astronomen deze eerste exoplaneet. Ze ligt op 45 lichtjaren van de aarde. Rond deze ster is de eerste exoplaneet 51 Pegasi b ontdekt. Wat weten we over deze planeet? De planeet heeft een massa tussen een halve en twee Jupitermassa’s. Wat maakt deze exoplaneet zo opvallend? Ze ligt op niet meer dan 0,05 AE van haar zon. En dat is toch wel heel dichtbij!

 

2. Exoplaneten zijn zeer zwakke lichtbronnen

Exoplaneten stralen geen licht uit. Het is dus niet makkelijk om ze te ontdekken. Tot het begin van de jaren 90 zijn er nauwelijks exoplaneten ontdekt. Dankzij nieuwe en verbeterde detectiemethoden is het nu mogelijk om exoplaneten te ontdekken. De belangrijkste detectiemethodes zijn:

  • Transitmethode

  • Dopplerverschuiving

  • Zwaartekrachtlenzen

  • Coronografen

 

3. Proxima b is de dichtstbijzijnde exoplaneet

In het dichtstbijzijnde zonnestelsel Proxima Centauri vonden wetenschappers de aardachtige planeet Proxima b. En dat op slechts 4 lichtjaar hier vandaan. Proxima b bevindt zich in de leefbare zone rondom Proxima Centauri. Waarschijnlijk betekent dit dat het er niet te warm en niet te koud is. Zelfs vloeibaar water behoort tot mogelijkheden.

Wetenschappers ontdekten kleine schommelingen rond de ster die alleen maar konden worden verklaard door de aanwezigheid van een exoplaneet. Omdat deze planeet zo dicht bij ons zonnestelsel ligt, kunnen wetenschappers deze planeet in detail gaan bestuderen.

 

4. Speuren in de “Goudlokje”-zone

De “Goudlokje zone” is het gebied rond de ster waarvan wetenschappers vermoeden dat er leven mogelijk is op de planeten in dit gebied. De belangrijkste voorwaarde is de temperatuur. Deze moet liggen tussen 0 en 100°C zodat water niet kan bevriezen of verdampen. Als we kijken naar ons eigen zonnestelsel liggen alleen de aarde en Mars in de bewoonbare zones.

 

5. Is er leven op Kepler 452b?

Onze zoektocht naar een leefbare exoplaneet gaat onverzadigd door. Misschien komt Kepler 452b wel in aanmerking?  Met zijn grootte van slechts 1,6 keer groter dan de aarde en een gunstige locatie in de bewoonbare zone van een zon-achtige ster is er op Kepler 452b mogelijk vloeibaar water te vinden. Ook de leeftijd van de exoplaneet en de baan om zijn ster zijn vergelijkbaar met die van onze aarde. Een prima kandidaat dus om te zoeken naar buitenaards leven. 

 

6. Sommige exoplaneten noemen we “hete jupiters”

Een hete Jupiter is een exoplaneet met een massa groter of ongeveer gelijk is aan de massa van de planeet Jupiter (1,899 x 1027 kg). Terwijl Jupiter op een gemiddelde afstand van 5,2 AE van de zon ligt, draaien hete Jupiters op een korte afstand, tussen 0,015 en 0,5 AE, van hun moederster. Doordat een hete Jupiter zo dicht om zijn moederster draait, zal de omloopstijd van de exoplaneet niet lang zijn.

De ruimtetelescopen Hubble en Spitzer spelen een grote rol in het ontdekken van nieuwe exoplaneten. Begin december 2017 is de ontdekking van WASP 18b bekendgemaakt. Met een massa van ongeveer tien keer zoveel als Jupiter draait ze op zeer geringe afstand om een ster die 325 lichtjaar van ons verwijderd is. Ook de eerst ontdekte exoplaneet 51 Pegasi b blijkt een hete Jupiter.

 

7. TRAPPIST-1h is een exoplaneet en geen nieuw bier

De koele dwergster 2MASS J23062928-0502285, kortweg TRAPPIST-1,  bracht in 2017 de sterrenkundige wereld in beroering toen bleek dat er rond deze ster maar liefst 7 aardachtige planeten wentelen! TRAPPIST-1 staat op 39,5 lichtjaren van ons. De planeten werden genoemd naar de ster waar ze rond draaien. TRAPPIST-1b tot TRAPPIST-1h. Zes van deze planeten hebben de omvang van onze aarde en drie ervan hebben zelfs een vergelijkbare temperatuur. 

TRAPPIST is een programma dat is opgestart door onze landgenoot Michaël Gillon van de Universiteit van Luik (ULG) en Didier Queloz van de Universiteit van Genève. TRAPPIST staat voor TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope. De telescoop staat in de Europese Zuidelijke Sterrenwacht in Chilli. En een Belgische knipoog hier niet bij worden weggedacht. 

In mei 2016 maakten astronomen de ontdekking bekend van de eerste drie kleine exoplaneten in een baan rond deze dwergster. De planeten vertonen qua afmetingen en samenstelling veel overeenkomsten met de aarde. Hun bestaan is afgeleid uit minieme periodieke helderheidsschommelingen van de ster. Ze zijn waargenomen met de Belgische TRAPPIST-telescoop. Die worden veroorzaakt doordat de planeten (gezien vanaf de aarde) eens per omloop voor hun moederster langs bewegen. 

Op basis van gegevens uit de Keplertelescoop vrijgegeven door het Amerikaanse ruimtevaartbureau NASA, werkte het team van Gillion tussen december 2016 en maart 2017 de ruwe data uit. Zij ontdekten dat de buitenste planeet TRAPPIST-1h in 18,764 dagen rond de dwergster draait. De exoplaneet is iets kleiner dan de aarde en haar temperatuur bedraagt minus 100°C. 

Toch zitten we nog met vragen. Zijn er op deze planeet water- en andere moleculen die leven mogelijk maken? We weten het nog niet. Misschien brengt de nieuwe James Webb-telescoop - de opvolger van de Hubble telescoop die in het voorjaar van 2019 in de ruimte wordt gebracht – ons een antwoord. We speuren verder!

 

8. Op zoek naar nieuwe exoplaneten met de James Webb Space Telescope

De opvolger van de Hubble Space Telescope is James Webb Space Telescope. Deze nieuwe ruimtetelescoop krijgt een spiegelmiddellijn van 6,5 meter en zal voornamelijk waarnemingen doen op infrarode golflengten. De lancering staat gepland in het voorjaar van 2019. Ondertussen zijn er al een reeks waarnemingsprogramma’s geselecteerd voor deze telescoop. Ze beslaan een breed scala aan astronomische objecten, van de reuzenplaneet Jupiter in ons eigen zonnestelsel tot verre sterrenstelsels aan de rand van het waarneembare heelal. Verder is er onder andere aandacht aan de jacht op organische moleculen in de interstellaire ruimte, massabepalingen van zwarte gaten, … En, natuurlijk, exoplaneten!

 

Exoplaneten - nieuwsberichten

Zonnestelsel niet langer alleen koning van planeten (dec. 2017)

Exoplaneet Ross 128b, kanshebber voor leven. (nov. 2017)

Dichtstbijzijnde super-aarde ooit ontdekt (aug. 2017)

Exoplaneet zo groot als de aarde bij Proxima Centauri! (sept. 2016)

 

Is er iets onduidelijk? Heb je een fout gevonden? Mail ons!