November

De voorbije dagen kwam het nieuws uit de ruimte vooral van missies die ten einde liepen. Zo is de onbemande vrachtcabine ATV-4 Albert Einstein van de ESA met een hoop afval opgebrand in de atmosfeer.

Ill: ATV 4 van de ESA vast aan de Russische Zvezda module van het ISS

Intussen is de lancering van de volgende en laatste ATV gepland voor juni 2014. Die ATV krijgt de naam mee van “Georges Lemaître” die als eerst uit de relativiteitstheorie van Einstein afleidde dat het heelal ontstond uit een oer-atoom, “big bang” avant la lettre. Met ATV-5 heeft de ESA zijn deel betaald (8 %) van de kosten van het ISS. Er komen geen nieuwe ATV’s meer, maar op basis van de ATV bouwt de ESA minstens één “service module” voor de nieuwe Amerikaanse cabine “Orion”.

Voor de bevoorrading kan het ISS dan rekenen op de Progress van de Russen, de HTV van Japan, de Dragon van het Amerikaanse Space-X en eind september voor het eerst ook door de Cygnus van de Amerikaanse firma Orbital dat de cabine lanceerde vanaf Wallops Eiland, aan de Atlantische Kust.

Ook de zwaartekracht satelliet van de ESA, GOCE, is op 11 november opgebrand in de atmosfeer. GOCE staat voor “Gravity field and steady-state Ocean Circulation Explorer” en heeft de  variaties van de zwaartekracht van de aarde opgemeten.


Ill: De vorm van de aarde (geoïde) volgens GOCE. Bron: ESA

Dit beeld geeft de hoogteverschillen ( + 100 tot – 100 meter) in vergelijking met de ideale aardbol. Blauw: laagste punten. Rood: hoogste afwijkingen.

De opdracht van de ESA-satelliet Planck zit er op. De telescoop moest diep gekoeld worden en de koelvloeistof is op. Planck heeft de microgolf achtergrond straling van het heelal in beeld gebracht (het oudste licht, ontstaan 380.000 jaar na de “big bang”). Planck had een nauwkeurigheid die 3 keer hoger is dan zijn voorganger, de Amerikaanse WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe). Het onderzoek van de vracht gegevens die Planck doorstuurde is nog volop bezig. Zeker is dat de ouderdom van het heelal wat moet worden bijgestuurd tot 13,798 ± 0,037 miljard jaar – zeg maar 13,8 miljard jaar.

En ESA-astronaut Luca Parmitano, de man die bijna in zijn ruimtepak verdronk, is terug op aarde. Hij verbleef 166 dagen in het ISS. Een Russische cosmonaut en een Amerikaanse astronaut kwamen met hem terug op aarde waardoor de bemanning van het ISS nu opnieuw uit zes koppen bestaat, even waren ze met negen in het ISS.


Ill: Luca Parmitano na zijn landing in de steppen van Kazakstan. Bron: ESA.

Luca Parmitano bracht enkele onderdelen van zijn ruimtepak mee voor verder onderzoek en hopelijk correctie van het probleem dat tot nu toe niet is opgelost. Tijdens een ruimtewandeling kwam plots water – 1 tot 1,5 liter - zweven in zijn helm.Maar noch de technici op de grond, noch de bemanning van het ISS konden achterhalen wat er fout liep. Intussen kan er geen ruimtewandeling meer worden gemaakt aan Amerikaanse kant van het ISS. Bij zo’n EVA moeten twee astronauten “uitstappen” en er is maar één betrouwbaar ruimtepak.

De Sojoez-cabine die Luca Parmitano naar de aarde bracht, vervoerde ook de olympische toortst bestemd voor de winterspelen van Sotchi. De toortst (zonder vlam) was even buiten het ISS om foto’s te maken tijdens een Russische ruimtewandeling.

De bemande ruimtevaart verdwijnt nu even naar de achtergrond en Mars komt – weer – in het voetlicht omdat de stand van de planeten gunstig is voor lanceringen naar de Rode Planeet. Op 5 november lanceerde India zijn eerste Mars-satelliet “Mangalyaan” (Mars Orbiter Mission of MOM in het Engels), een kleine sonde (1340 kg bij de lancering) die op 24 september 2014 in een baan omheen Mars moet komen. Origineel aan deze vlucht is dat de baan beetje bij beetje wordt “uitgerekt”, zodat het apogeum met verschillende duwtjes van de raketmotor alsmaar verder van de aarde komt tot de satelliet ver en snel genoeg is om Mars te bereiken. Eén van de opdrachten is het speuren naar methaan in de Martiaanse atmosfeer, iets wat ook de Amerikaanse Maven zal doen (lancering mogelijk vanaf 18 november tot 7 december).

En dat brengt ons bij de Mars-robot Curiosity van de NASA. Die rijdt vrolijk verder naar de voet van Mount Sharp, een reis van 8 km vanaf de landingsplaats, met een maximum snelheid tot nu toe van 140 meter per Mars-dag.


Ill: locatie van MSL Curiosity op Sol 439 (439ste dag op Mars) of op aarde 31 oktober 2013 (meest recente plaatsbepaling). De stippen op het traject geven aan waar Curiosity zich bevond op “sol” met dat nummer. De namen zijn ter oriëntatie van de specialisten.  “Darwin” was de eerste van vijf stopplaatsen voor nader onderzoek op weg naar de voet van Mount Sharp. Bron JPL


Ill: een prentkaart van de bodem op de stopplaats Darwin – zonder postzegel – verstuurd door Curiosity. Bron JPL

Volgens JPL (Jet Propulsion Laboratory bij Los Angeles, het vluchtleidingscentrum van Curiosity), zijn tot nu toe zes belangrijkste ontdekkingen gedaan door Curiosity:

1)     Voor MOM en Maven zorgt Curiosity voor een uitdaging: de robot vond geen geen methaangas in de atmosfeer van Mars, terwijl eerder twee sondes vanuit een baan omheen Mars wel methaangas hebben aangetoond. Methaangas is interessant omdat het kan ontstaan uit leven (maar het kan ook van vulkaische oorsprong zijn).

2)     Maar leven op Mars was in elk geval mogelijk, zelfs als er geen methaangas wordt gevonden. In de buurt van de landingsplaats zijn alle elementen voor aards leven aanwezig en was er ooit zoet water.

3)     Curiosity landde in de (uitgedroogde) bedding van een rivier (water moet daar ooit knie-diep zijn geweest).

4)     Op weg naar Mars bleek de straling (kosmische en zonnestraling) omgerekend tot een heen-en-terug reis in  de buurt te komen van de NASA norm voor de hele carrière van astronauten. Dus één enkele heen-en-terug reis met verblijf op Mars zou net kunnen.

5)     Het rijdend lab heeft een grote verscheidenheid van gesteenten gevonden en in die gesteenten zit water voor zowat 2% van het gewicht.

6)     En Curiosity heeft bevestigd dat Mars-meteorieten op aarde gevonden inderdaad van Mars komen. De verhouding tussen twee isotopen van het edelgas argon komen overeen.


Ill: Tussendoor maakte Curiosity foto’s van de manen Phobos (de grootste) en Deimos(de kleinste)van Mars. JPL plaatste daar de maan bij, alle drie op dezelfde schaal.

De ruimtevaartagentschappen hebben toegezegd dat ze zullen samenwerken om mensen op Mars te laten landen. Afwachten wat de nationale regeringen zeggen en of China zal of mag meedoen. De Amerikaanse wet verbiedt de NASA samen te werken met China, want het ruimtevaartprogramma van dat land wordt uitgevoerd door het leger.

Het is nu officieel, formeel en zonder discussie: Voyager 1 heeft als eerste menselijk voorwerp het zonnestelsel verlaten. De sonde vertrok 36 jaar geleden en was op 11 november bijna 19 miljard kilometer verwijderd van de zon, dat is 126 keer de afstand van de aarde tot de zon. Radiosignalen doen er 17,5 uur over om die afstand te overbruggen. Tweelings-sonde Voyager 2 is nog altijd binnen het zonnestelsel.


Ill: Voyager 1.


Ill: Schema van de plaats van Voyager 1 in het heelal. De afstanden zijn  aangegeven in “Astronomische Eenheden” en logaritmisch, d.w.z. dat de afstand tien tussen twee streepjes 10 keer groter is dan de vorige.

De Amerikaanse firma Space-X (Space Exploration) wil zijn raketten goedkoper maken door de eerste trap opnieuw en zacht te laten landen op vaste bodem (nu vallen ze in de oceaan). Begin oktober vloog een test-raket, de “Grasshopper” of “Sprinkhaan”) 744 meter hoog om dan op vier uitgeklapte poten te landen. Een poging om ook zo iets te doen met de eerste trap van een operationele Falcon-raket liep ten dele fout maar bracht de lancering van een satelliet niet gevaar. Volgend jaar (ten vroegste op 11 februari) wil Space-X die techniek opnieuw testen bij een operationele lancering van zijn derde Dragon-vrachtcabine naar het ISS. Behalve aardse lanceringen goedkoper maken, denkt Space-X ook aan deze techniek om mensen op Mars te laten landen.

Verder werkt Space-X ook aan een versie van de Dragon om mensen mee naar en van het ISS te brengen. Een concurrent , de “Dream Chaser”, een mini-shuttle, van Sierra Nevada Corporation    maakte eind oktober met succes een eerste onbemande glijvlucht nadat een helicopter de mini-shuttle in de lucht had gebracht.  Maar de landing liep fout omdat het linker landingsgestel niet volledig uitklapte.


Ill: Dream Chaser net voor de landing na de eerste glijtest. Het linker wiel niet volledig uitgeklapt.

Tot slot nog dit beeld van één van de groten van ons zonnestelsel.

Ill: De planeet Saturnus en de ringen, van boven gefotografeerd door de NASA sonde Cassini.

 

Brussel, 11 november 2013.

Herman Henderickx.

 

Is er iets onduidelijk? Heb je een fout gevonden? Mail ons!