Eten in de ruimte

Vroeger was eten in de ruimte niet altijd even gezellig, laat staan smakelijk. Ondertussen is er gelukkig voor de astronauten op culinair vlak heel wat veranderd. Er is keuze uit een rijkelijk aanbod van maaltijden, het eten kan op "normale" manier opgediend worden, en het is een stuk appetijtelijker.

Het klinkt misschien raar, maar aan boord is er geen ijskast om voedsel te bewaren. Om het voedsel toch heel lang te kunnen bewaren, zijn er andere manieren uitgevonden.

Vooraleer voedsel mee de ruimte in gaat, wordt het op aarde getest. Zo probeert astronaut Brian Duffy hier een drankje uit. [Foto: NASA]

Net als op aarde moet het eten aan boord van het ISS worden klaargemaakt en klaargezet. Keukenhulpje van dienst is hier de Rus Joeri Usatjev die ijverig bezig is met het dekken van de tafel. Links achter op de foto zien we ook de twee slaapruimtes in de Zvezda-module. [Foto: NASA]

Ten eerste is er voedsel waar alle vocht uit verwijderd is (gedehydrateerd). Dat betekent dat qua bereiding er water moet toegevoegd worden. Elk pakje vermeldt dan ook hoeveel (koud/warm) water dat wel moet zijn, en hoe lang men moet wachten vooraleer het mag gegeten worden. Het gaat hier om soepen, macaroni met kaas, garnaalcocktails of roereieren.

Ten tweede is er het zogenaamde thermogestabiliseerd voedsel, wat zoveel wil zeggen dat het voedsel op voorhand verhit geweest is om allerlei microörganismes te vernietigen. Aan boord moet het pakketje nog opgewarmd worden vooraleer het verorberd kan worden. Het gaat hier om bv. gegrilde kip en ham, tomaten en puddings.

Ten derde is er voedsel waar men een zekere hoeveelheid water in gelaten heeft, enerzijds om het enerzijds soepel te houden. Anderzijds kan het onmiddellijk genuttigd worden zonder bijkomende voorbereidselen. Een voorbeeld hiervan is allerlei gedroogd fruit.

Ten vierde is er het voedsel dat in zijn "natuurlijke" vorm is gebleven. Het heeft geen speciale behandelingen ondergaan, en kan ook onmiddellijk gegeten worden. Nootjes en koekjes zijn hier het meest duidelijke voorbeeld.

Tenslotte is er het bestraalde vlees. Het vlees wordt eerst gekookt, verpakt en dan gesteriliseerd door het bloot te stellen aan ioniserende straling. Steak en gerookte kalkoen zijn twee voorbeelden van dit soort eten.

Onufrienko is bezig met het klaarmaken van het eten in Zvezda. Zvezda is een Russische module en doet voorlopig dienst als woonruimte voor de ISS-bewoners. [Foto: NASA]

Dezjurov maakt het eten klaar in Zvezda. We zien vers fruit en onderaan in beeld zelfs een geopend blik. [Foto: NASA]

Alcohol is in de ruimte verboden. Al zou het bij de Russen ten tijde van het ruimtestation Mir wel oogluikend toegelaten zijn. Een klein verzetje tijdens een lange ruimtereis kan de eenzaamheid en het wat monotone leven een beetje aangenamer maken. Wat de Amerikanen betreft is alcohol in de ruimte helemaal taboe. Zelfs op aarde mogen astronauten kort na een vlucht niet gefotografeerd worden met een alcoholhoudend drankje.

Voedsel in de ruimte smaakt een beetje "platter" dan op aarde. Daarom zijn er mogelijkheden genoeg om wat smaak toe te voegen: kruiden zoals (vloeibaar) zout en peper, en sausjes zoals ketchup, mosterd, mayonnaise.

En uit een interview met Russische kosmonauten zou blijken dat naargelang de vlucht vordert, de Amerikanen liever het Russische voedsel hebben dan het Amerikaanse.

Helms, Usatjev en Voss tijdens een maaltijd. Voor de vlucht mag de ruimtevaarder zelf zijn menu samenstellen waarbij natuurlijk gezorgd wordt dat de nodige vitamen en calorieën aanwezig zijn. [Foto: NASA]

De kleerkast van een ruimtevaarder

Een ruimtevaarder heeft een nogal uitgebreide kleerkast nodig. Die is niet alleen afhankelijk van de duur van de missie, maar is ook afhankelijk van het tijdstip of het soort werk dat de astronaut of kosmonaut moet uitvoeren.

Het begint al bij de lancering. Shuttle-astronauten dragen dan oranje drukpakken, in de sojoez draag je een Russische witte skafander. De reden is in beide gevallen eenvoudig. Mocht er tijdens de lancering iets misgaan waarbij de druk in de cabine zou wegvallen, dan zal de inzittende dat in elk geval toch nog overleven. Hetzelfde geldt bij de terugkeer in de dampkring.

Tijdens de vlucht of in het ISS worden de druk- of ruimtepakken niet langer gebruikt. De omstandigheden aan boord zijn van die aard dat meer normale kledij kan gedragen worden, waarbij je kan kiezen tussen lange of korte mouwen. Vaak worden shorts gedragen, al zijn er ook lange broeken. In het ISS heeft de bemanning ook meer formele kledij, die ze gebruiken bij persconferenties en dergelijke. Schoenen zijn in het ruimtestation overbodig en misschien zelfs wat gevaarlijk. Schoenen zijn immers wat harder en bij botsing met apparatuur zou dat wel eens voor beschadigingen kunnen zorgen. Daarom dragen ruimtevaarders normaal gezien enkel sokken (al is het model eerder een combinatie van sloefen en sokken).

De kledij bevat voldoende zakken om tijdens het werk allerlei klein materiaal te kunnen opbergen. Er zijn de nodige velcrostrips om dingen aan vast te hangen. Velcro wordt trouwens uitgebreid gebruikt in de ruimte om dingen tijdelijk aan de wanden op te hangen.

In het ruimtestation is er geen wasmachine. Dat betekent dat er voldoende ondergoed en andere kledij aan boord moet zijn, of dat bij bezoekjes van de Shuttle of de onbemande vrachtcapsule Progress proper goed moet aangebracht worden. Het vuile goed gaat ofwel met de shuttle terug, ofwel verbrandt het met de rest van de Progress in de atmosfeer.

Jeans mag aan boord van het ruimtestation niet gedragen worden. Dat zou - zo wordt verteld - het imago schaden.

Twee Amerikaanse astronauten, Susan Helms en James Voss, tonen hun werkkledij. Voor de liefhebbers zijn er ook shorts te verkrijgen. [Foto: NASA]

Onufrienko toont hier de traditionele klederdracht in het ISS. Let vooral op de voeten van de kosmonaut: de ISS-bewoners dragen geen schoenen. Merk ook op dat er overal in het ISS voldoende plaatsen zijn waar men zich kan vasthaken. Zo drijf je niet weg. En 't is vooral comfortabeler werken. [Foto: NASA]

Regelmatig moeten de bewoners van het ruimtestation ook buiten allerlei werkjes gaan opknappen. Usatjev toont hier het Russische ruimtepak. [Foto: NASA]

Een belangrijk hulpmiddel bij ruimtewandelingen is de robotarm. Hier zien we Chris Hadfield met zijn voeten stevig bevestigd aan de shuttle-robotarm terwijl hij bezig is met de installatie van de robotarm van het ISS. [Foto: NASA]

Hygiëne

Ook in gewichtloze toestand moet een ruimtestationbewoner zich wassen, al is dat bij gebrek aan zwaartekracht niet altijd even eenvoudig als op aarde. In het ISS is er geen douche. Om de haren te wassen gebruikt men een shampoo die niet moet weg gespoeld worden. Tanden worden gepoetst zoals we dat op aarde kennen. Scheren gebeurt nog altijd best met scheerzeep. De elektrische scheermachinetjes laten immers te veel haartjes rond slingeren, al zijn er voor diegenen die dat willen speciale scheermachines met ingebouwde stofzuiger. Wassen gebeurt met vochtige doekjes.

Een bezoekje aan een ruimtetoilet spreekt altijd tot de verbeelding, aangezien de zwaartekracht op aarde hier ook een belangrijke rol speelt. In eerste instantie is het belangrijk om jezelf goed vast te riemen. 't Is immers belangrijk om te blijven zitten. Verder werkt het toilet in principe zoals een "stofzuiger" die de lucht en de rest wegzuigt in een afvaltank.

Verder is het belangrijk dat astro- en kosmonauten gezond in het ISS arriveren. Een griepje of een verkoudheid kan de hele bemanning aansteken, om maar niet te spreken van andere besmettelijke ziektes. Om de lucht in het ruimtestation proper en fris te houden, wordt die lucht in beweging gehouden waarbij op bepaalde plaatsen filters staan opgesteld die stof (en daarbij allerlei microben) uit de lucht weghalen.

Ook het water dat gerecyleerd wordt, wordt eerst verhit zodat de meeste organische moleculen en microben er het loodje bij leggen. Verder worden er nog bijkomende ontsmettingsmiddelen toegevoegd. Het water zou uiteindelijk vele malen zuiverder moeten zijn dan het kraantjeswater dat we hier op aarde drinken.

Een ander gevaar in het ISS zijn schimmels. Tijdens zijn laatste jaren was het voormalige Russische ruimtestation Mir berucht voor zijn schimmelkolonies. De meeste hardware, de wanden van de modules en dergelijke zijn allemaal behandeld met schimmelwerende materialen. Van belang hierbij is ook het onder controle houden van de luchtvochtigheid die ergens rond 65 à 70 % moet liggen.

En natuurlijk zullen de bewoners van het ISS niet ontsnappen aan de leuke werkjes: ook het ISS moet regelmatig gekuist worden.

Eén voordeel heeft het leven in gewichtloze toestand wel. Zoals Susan Helms laat zien, is het vrij nutteloos om te veel aandacht te besteden aan je kapsel. [Foto: NASA]

Als je langere tijd in de ruimte blijft, is het echter wel eens nodig dat het kapsel wat ingekort moet worden. Hier is Tjoerin bezig het haar te knippen van Culbertson terwijl deze een "haar"zuiger vasthoudt. Losvliegende haartjes kunnen immers in de apparatuur terechtkomen wat eventuele defecten zou veroorzaken. Plus dat de lucht in het ISS zo zuiver mogelijk gehouden moet worden. [Foto: NASA]

Usatjev maakt zich klaar om zich te scheren. De oude manier (met scheerzeep) is nog altijd de beste. [Foto: NASA]

Maar ook een elektrisch toestel kan gebruikt worden, zoals hier door Voss gedemonstreerd. [Foto: NASA]

Ontspanning en werken

Met de invoering van de cd-rom en de dvd is er hedentendage in de ruimte meer variatie en mogelijkheid tijdens de vrije tijd. Maar ook boeken blijven populair. Ten tijde van Mir had Shannon Lucid honderd (tweedehands)boeken aan boord van het Russische ruimtestation. Om gewicht te besparen bij de lancering hadden haar kinderen de boekomslagen wel verwijderd.

Maar het meeste plezier hebben de bewoners van het ruimtestation in het kijken naar de aarde. De eerste bewoners van het ISS hebben al geklaagd dat er (zeker in de woonmodule, de Russische Zvezda) te weinig venstertjes zijn om naar buiten te kijken.

Veel tijd tot ontspannen is er niet altijd. In de beginperiode van het ISS sliep de bemanning in plaats van de normale acht uur slechts vijf tot zes uur per dag. En alhoewel er steeds meer tijd vrijgemaakt kan worden om allerlei wetenschappelijk werk te doen, wordt het grootste gedeelte van de dag besteed aan zowel het onderhoud van het ISS als het verder uitbouwen van datzelfde ruimtestation.

Dat werken aan boord van een ruimtestation is voor de Amerikanen een nieuwe ervaring. Zij zijn gewoon van bij hun korte vluchten met de ruimtependel elke minuut in te plannen. Afwijkingen op de uitgeschreven procedure worden zelden toegelaten. Er is weinig tijd tot improvisatie. Vaak werden defecte wetenschappelijke instrumenten in de vrije tijd gerepareerd omdat er tijdens de dag zelf geen tijd voor was. De NASA-training bestaat er dan ook in om elk onderdeeltje van de vlucht tot in den treure in te oefenen.

De Russen, met hun jarenlange ervaring aan boord van de Saljoet- en Mir- ruimtestations, hebben een heel andere aanpak. Het is zowat onmogelijk om een half jaar tot in detail in te plannen en te beschrijven. Langdurige ruimtevluchten vereisen een heel andere aanpak en bijgevolg ook een aangepaste training. Kosmonauten moeten hun plan kunnen trekken, en krijgen dan ook meer algemene basiskennis mee.

Boeken, cd's of dvd's: het is er allemaal in de ruimte. Maar zelf muziek maken is ook mogelijk, zoals hier gedemonstreerd door Tjoerin in een vrij moment, terwijl hij gitaar speelt in de Quest luchtsluis. [Foto: NASA]

Spieren heb je in gewichtloze toestand niet echt nodig. Daarom moeten ruimtevaarders regelmatig fysieke oefeningen doen om spierverzwakking te voorkomen. Zo heeft Usatjev zich hier vastgegespt in een speciaal harnas om allerlei weerstandsoefeningen uit te kunnen voeren. [Foto: NASA]

Er is ook een hometrainer in het ISS, zoals hier door Usatjev gedemonstreerd. Om te verhinderen dat dit soort trainingen te veel trillingen zou veroorzaken en daardoor de gevoelige experimenten zou storen, zijn deze toestellen uitgerust met trillingsdempers. [Foto: NASA]

In principe slapen de ISS-bewoners een acht uur per dag. In Zvezda zijn er twee slaapcabines. Voor de derde bewoner heeft men in de Amerikaanse laboratoriummodule (Destiny) een tijdelijk slaapkwartier ingericht. Maar zoals Dezjurov hier laat zien, wordt die slaapruimte soms ook nog gebruikt als werkruimte. [Foto: NASA]