Lange tijd heeft men gedacht dat clusters van sterrenstelsels de grootste entiteiten in het heelal waren, tot men ontdekte dat de meeste clusters deel uitmaken van iets nog groters: superclusters, met in hun kern vreemde attractoren. De superclusters zijn op hun beurt geordend in een sponsachtig netwerk van muren en holtes. Onze waarnemingsmethoden bereiken nu stilaan de grenzen van het heelal. Zullen we nog iets groters kunnen ontdekken?

Superclusters

Naargelang wetenschappers meer clusters van sterrenstelsels in kaart brachten, ontdekten ze dat er een nog grotere structuur is: de clusters behoren samen tot superclusters. Superclusters zijn werkelijk reusachtig groot: de grootste meten meer dan 1 miljard lichtjaar.

Onze Lokale Groep behoort tot de Virgo supercluster (ook wel de Lokale Supercluster genoemd). De Virgocluster ligt in het centrum van deze supercluster, terwijl de Lokale Groep eerder aan de rand van de Virgo supercluster zit. De Virgo supercluster is rond en afgeplat van vorm, met een diameter van ongeveer 200 miljoen lichtjaar. Hij bevat ongeveer 100 groepen en clusters van sterrenstelsels. De geschatte massa van de Virgo supercluster bedraagt niet minder dan 1 000 000 000 000 000 zonsmassa's, het overgrote deel daarvan donkere materie.

Enkele nabije superclusters

Attractoren

In de Virgo Supercluster vinden we ook de Grote Attractor, een vreemde gravitationele anomalie ontdekt in 1986 die een kracht uitoefent op de sterrenstelsels in de Groep. Toen wetenschappers de roodverschuiving van de sterrenstelsels begonnen op te meten, merkten ze dat ze de bewegingen pas konden verklaren als ze uitgingen van een enorme onzichtbare massa, gelijk aan de massa van tienduizenden sterrenstelsels, die op ongeveer 250 miljoen lichtjaar afstand van ons sterrenstelsel ligt, in het sterrenbeeld Norma. Doordat dit gebied achter een arm van onze eigen Melkweg ligt, is het moeilijk te bestuderen. Vermoedelijk is de cluster Abell 3627 de kern van de Grote Attractor: in gewoon licht zijn er in deze buurt een klein aantal sterrenstelsels te zien, maar infraroodopnames met de Rosat-satelliet toonden aan dat er veel meer stelsels zijn, ingebed in enorme stofwolken.

De omgeving van de Grote Attractor. De witte sterren behoren tot ons melkwegstelsel, maar de meeste andere lichtvlekjes zijn andere sterrenstelsels. In deze omgeving bevindt zich ook een gigantische hoeveelheid donkere materie, die alle sterrenstelsels van de Virgo supercluster aantrekt. [Foto: ESO]

Muren en leegtes

Lange tijd werd gedacht dat superclusters de grootste bouwstenen van het universum waren. In 1989 ontdekten wetenschappers echter een nog grotere structuur: de Grote Muur. Deze is 500 miljoen lichtjaar lang, 300 miljoen lichtjaar breed en slechts 15 miljoen lichtjaar dik. Hij bestaat uit een aaneenrijging van superclusters, onder andere de Coma en Hercules superclusters.

Naast de Grote Muur zijn er nog andere 'muren': de superclusters vormen een draderig netwerk van filamenten. Tussen de muren gapen enorme leegtes (voids). De leegtes zijn gemiddeld ongeveer 25 MPc groot, maar er zijn ook superleegtes. De grootste leegte die tot nu toe werd waargenomen, de Leegte van Boötes, meet niet minder dan 125 MPc in doormeter.

De ontdekking van deze filamenten en leegtes veroorzaakte nogal wat deining in de wetenschappelijke wereld: voordien gingen alle theorieën ervan uit dat de materie redelijk homogeen over het universum verdeeld was na de Oerknal. Dat blijkt nu niet het geval te zijn. Een mogelijke oplossing voor het probleem is het gebruik van de Constante van Einstein, een theorie die zegt dat de dichtheid van energie en materie kan variëren in de loop van het bestaan van het heelal.

De verdeling van de materie in de ruimte tot op 500 miljoen lichtjaar afstand. Bijna het hele zichtbare heelal staat op deze afbeelding, behalve de delen die achter onze eigen Melkweg verborgen liggen. Je ziet duidelijk leegtes, filamenten en muren.

Verwante links

• Is er iets onduidelijk? Heb je een fout gevonden? Mail ons!

Auteur: Geertrui Vandist